Vào đời Hùng Vương thứ sáu, ở làng Gióng có một bà lão tuổi đã cao mà chưa có con. Một hôm, bà ra đồng thấy một vết chân rất to, bà liền ướm thử xem chân mình có vừa không. Không ngờ về nhà bà thụ thai và mười hai tháng sau sinh ra một cậu bé khôi ngô tuấn tú.
Nhưng kì lạ thay, đến ba tuổi mà cậu bé vẫn không biết nói, biết cười, cứ đặt đâu nằm đấy. Bấy giờ có giặc Ân đến xâm phạm bờ cõi nước ta. Vua Hùng sai sứ giả đi khắp nơi tìm người tài giỏi cứu nước. Khi sứ giả đến làng Gióng, cậu bé bỗng dưng cất tiếng nói:
"Mẹ mời sứ giả vào đây cho con."
Mẹ cậu bé liền mời sứ giả vào nhà. Cậu bé nói với sứ giả:
"Ông về tâu với Đức vua sắm cho ta một con ngựa sắt, một cái roi sắt và một bộ áo giáp sắt, ta sẽ đánh tan lũ giặc này."
Sứ giả vội vàng về tâu với Đức vua. Vua Hùng liền truyền cho thợ rèn ngày đêm làm gấp những thứ mà cậu bé dặn. Từ sau hôm gặp sứ giả, cậu bé lớn nhanh như thổi, cơm ăn bao nhiêu cũng không đủ, áo vừa mặc xong đã căng đứt chỉ. Dân làng phải góp gạo nuôi cậu bé.
Khi giặc Ân kéo đến, cậu bé vươn vai đứng dậy, biến thành một tráng sĩ cao lớn, oai phong lẫm liệt. Tráng sĩ mặc áo giáp sắt, cầm roi sắt, cưỡi ngựa sắt xông ra trận tiền. Ngựa sắt phun lửa, tráng sĩ dùng roi sắt quật tan quân giặc. Tráng sĩ đuổi đến chân núi Sóc Sơn, tráng sĩ cởi áo giáp sắt, cả người lẫn ngựa từ từ bay về trời.
Vua Hùng vô cùng cảm kích, phong cho tráng sĩ là Phù Đổng Thiên Vương và lập đền thờ ngay tại quê nhà.